Waar komt cannabis vandaan? De geschiedenis van de plant, van steentijd tot verbod

Cannabis komt uit Centraal-Azië: de plant werd in de jonge steentijd (het neolithicum) voor het eerst gekweekt en verspreidde zich daarna met de mens mee naar China en Europa. De oudste bekende medische verwijzingen zijn Chinees en gaan volgens de overlevering terug tot rond 2737 voor Christus. Wie de plant „ontdekt” heeft, valt niet te zeggen, maar al meer dan 5.000 jaar wordt ze voor van alles gebruikt: van feest en ontspanning tot meditatie en het verlichten van allerlei ziektes en kwalen.

Lang werd gedacht dat wiet uit Midden-Amerika kwam, maar dat blijkt een broodjeaapverhaal zonder grond: de oorsprong lees je in werkelijkheid af aan die Chinese medische teksten.

Ook al komt de plant niet uit Amerika, ze kreeg er wel veel aandacht. In Mexico bijvoorbeeld heeft cannabis alle fases doorlopen: gebruik voor textiel en als medicijn, recreatief gebruik, vrije verkoop, een verbod onder politieke en maatschappelijke druk, gedogen en recent het uit de strafrechtelijke sfeer halen van recreatief en medicinaal gebruik. In Argentinië, waar wij dit schrijven, ligt dat anders: daar is het gebruik op het moment van schrijven alleen medisch en therapeutisch toegestaan. Voorlopig althans.

Waar komt cannabis echt vandaan?

Volgens een veelgehoorde theorie komt de plant uit het woestijngebied ten zuidoosten van de Kaspische Zee. Cannabis hoort bij de hennepfamilie (Cannabaceae), die volgens sommige schattingen zo’n 100 miljoen jaar oud is. De gedeelde geschiedenis van wiet en mens begint bij de eerste mensen, die stukje bij beetje leerden welke planten eetbaar waren en welke geneeskrachtig, en die ze na veel vallen en opstaan vanaf de jonge steentijd zijn gaan telen.

Zo verspreidde cannabis zich van zijn oorspronkelijke wilde groeigebieden naar plekken waar mensen woonden. Wie de eerste gebruiker was, kunnen we natuurlijk nooit weten, maar sommige auteurs stellen dat het begin van de mensheid samenhangt met het begin van het gebruik van deze plant, en dat ze een rol speelde in onze evolutie: ons eigen lichaam heeft een endocannabinoïdesysteem.

Je kunt dus zeggen dat cannabis uit Centraal-Azië komt en in de jonge steentijd (7000-3000 v.Chr.) voor het eerst werd geteeld, waarna de plant naar het oosten (China) en later naar het westen (Europa) trok. Ze bereikte Europa al in de jonge steentijd en kwam iets later tot in de uiterste westpunt.

Daarna, in de kopertijd, verspreidde ze zich over heel Europa, tot aan de Atlantische kust (Kerbors, in Bretagne) en het zuiden van het Iberisch Schiereiland. In de ijzertijd werd cannabis veel gebruikt bij de begrafenisrituelen van de adel van de Hallstattcultuur.

Hoe cannabis zich verspreidde met de Indo-Europeanen

De plant bleef reizen. Veel pollenonderzoek wijst erop dat er al sinds de jonge steentijd cannabis was in het noorden van Griekenland, het noorden van Italië en het westelijke Middellandse Zeegebied.

Er zijn komforen van de Jamnacultuur gevonden met cannabis die bij religieuze rituelen werd verbrand, wat erop wijst dat de plant zich tussen 4000 en 1000 v.Chr. verspreidde dankzij Indo-Europese stammen. Later trokken gemengde culturen nog verder, dankzij het paard en de wagen, en de cannabiszaadjes reisden met hen mee.

Cannabis in de eerste boeken over planten en geneeskunde

In de 6e eeuw, aan het begin van de middeleeuwen, ontstond de Constantinopolitanus, een plantenboek met een tekening van de cannabisplant (de oudste bekende tekening van de plant in een boek), en Aëtius van Amida schreef een medische encyclopedie van 16 delen, de Tetrabiblos, waarin cannabis ook voorkomt.

Cannabis en religie

Ook in de religie speelde de plant een grote rol. Van de 7e tot de 14e eeuw werd ze gebruikt in de islamitische wereld, tot hasj in verband werd gebracht met soefi’s en met de „assassijnen”. In Europa gebeurde vanaf de 5e eeuw iets vergelijkbaars: het christendom begon middelen die de geest openen te verbieden, omdat ze werden gezien als iets voor volgelingen van Satan. Cannabis zat in heksenzalven, en er wordt vaak gezegd dat paus Innocentius VIII het in 1484 uitdrukkelijk verbood in een pauselijke bul.

Maar het verdween niet, want het werd vooral gebruikt voor vezels, voor kleding en voor scheepstouw. Het papier voor boeken werd bijvoorbeeld van hennep gemaakt. Mensen aten ook hennepzaad, en sommige apothekers en artsen gebruikten het als medicijn.

19e eeuw: cannabis komt in de apotheek

Hennep paste slecht bij de eisen van de industriële revolutie: pas ver in de 20e eeuw kwamen er oogstmachines die de arbeidskosten omlaag brachten.

Vanaf de tweede helft van de 19e eeuw kwam cannabis zonder enig bezwaar van de gezondheidsautoriteiten in alle Europese farmacopees terecht. Maar eind 19e eeuw versnelde de komst van synthetische middelen zoals aspirine, chloraalhydraat en barbituraten, die chemisch stabieler en dus betrouwbaarder waren dan cannabis, de neergang van cannabis als geneesmiddel. En met het Verdrag van Genève van 1925 begon de internationale controle op cannabis.

Cannabiscultuur en het verbod

Het wereldwijde verbod op cannabis kwam er met het Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen van de Verenigde Naties in 1961. Het doel: het gebruik wereldwijd binnen 25 jaar helemaal uitbannen.

Het gekke is dat drie jaar later, in 1964, de scheikundigen Raphael Mechoulam en Yechiel Gaoni van het Weizmann-instituut in Israël de werkzame stof van cannabis isoleerden: tetrahydrocannabinol, oftewel THC. Zo werd duidelijk dat het om een nieuwe groep stoffen ging, met een andere structuur dan andere middelen en een aantoonbaar medisch nut.

En spoel je door naar 2013, dan werd Uruguay het eerste land dat de verkoop, distributie en teelt van de plant legaliseerde. In 2018 werd Canada het tweede land ter wereld dat recreatieve cannabis legaliseerde.